Amerykańskie Oświecenie

Ale choć rozważania Franklina przybierały cokolwiek banalny charakter, przedstawiały one tę samą dążność do postawienia etyki na jej własnych nogach i oddzielenia jej od teologii, której bardziej wyszukane postaci znajdujemy w osiemnastowiecznej filozofii europejskiej. A zachowanie purytańskich cnót w zeświecczonej postaci miało poważne historyczne znaczenie w rozwoju światopoglądu Amerykanów.

Inną ważną cechą amerykańskiego Oświecenia było zeświecczenie idei społeczeństwa. Kalwinizm od początku przeciwstawiał się kontroli Kościoła przez państwo, a choć kalwiniści dążyli na ogół do uzyskania możliwie szerokiej kontroli nad społeczeństwem, w zasadzie w każdym razie uznawali różnicę między zbiorowością prawdziwych wyznawców a społeczeństwem obywatelskim. Ponadto, kalwinizm przybrał w Nowej Anglii postać kongregacjonalizmu. A choć duchowieństwo, ongiś mianowane, sprawowało w praktyce znaczną władzę, kongregacje w teorii były po prostu dobrowolnymi zrzeszeniami podobnie myślących wyznawców. Idea społeczeństwa zatem, odarta ze swych związków z teologią i religią, nadawała się do wykorzystania w interesie demokratycznego republikanizmu. A Locke’owska teoria umowy czy ugody społecznej była pod ręką, by służyć jako narzędzie.

Ale proces zeświecczenia teorii społeczeństwa religijnego, związanej z kongregacjonalistami Nowej Anglii, był zaledwie jednym czynnikiem złożonej sytuacji. Innym czynnikiem był rozwój w Nowym Święcie społeczeństw pionierskich, nie związanych pierwotnie, jeśli w ogóle związanych, z konkretnymi zbiorowościami i ruchami religijnymi. Nowe społeczności pogranicza3 musiały przystosować idee prawa i organizacji społecznej, które z sobą przyniosły, do sytuacji, w jakich się znalazły. Ich głównym pragnieniem było oczywiście zapewnienie, na ile to możliwe, takich warunków ładu, jakie zapobiegałyby anarchii i pozwalały jednostkom dążyć do ich indywidualnych celów we względnym spokoju. Nie trzeba mówić, że członkowie pionierskich społeczności nie bardzo zajmowali się filozofią polityki czy w ogóle jakąkolwiek filozofią. A zarazem stanowili oni rozwijające się społeczeństwo, które milcząco zakładało Locke’owską teorię swobodnego zrzeszenia istot ludzkich, organizujących się i poddających się prawu z uwagi na zachowanie konstrukcji i ładu społeczeństwa, który pozwalałby na pokojowe, choć konkurencyjne, przejawianie indywidualnej inicjatywy. Ponadto, rozwój tych społeczeństw, z ich naciskiem na doraźne powodzenie, sprzyjał rozszerzeniu się idei tolerancji, którą trudno uznać za silny punkt kalwińskich teologów i duchownych.

Leave a reply

You may use these HTML tags and attributes: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>