Przestrzeń, czas i Bóstwo

Cóż, dzieło Alexandra nosi tytuł Space, Time and Deity („Przestrzeń, czas i Bóstwo”). Powstaje więc pytanie, jak w tym schemacie czy poglądzie na świat mieści się Bóstwo. Odpowiedź filozofa brzmi, że „Bóstwo jest następną, wyższą cechą empiryczną wobec najwyższej, jaką znamy”.53 Oczywiście nie możemy powiedzieć, czym jest ta cecha, lecz wiemy, że nie jest to żadna z cech, z jakimi jesteśmy już zaznajomieni. Definicja bowiem wyklucza, by miała to być jakaś taka cecha.

Czy wynika stąd, że Bóg istnieje dopiero w przyszłości, by tak rzec, poddając się utożsamieniu z następnym poziomem bytu skończonego, który ma się wyłonić w procesie ewolucji? Na pytanie to Alexander udziela przeczącej odpowiedzi. Jako byt aktualnie istniejący, Bóg jest światem, całym kontinuum czasoprzestrzennym. „Bóg to cały świat jako coś, co posiada cechę boskości … Jako aktualnie istniejący, Bóg jest nieskończonym światem z jego wysiłkiem wiodącym do boskości, czyli, by posłużyć się słowami Leibniza, jest brzemienny boskością lub w mękach ją rodzi.”54

Alexander był Żydem z pochodzenia i nie jest bezpodstawne upatrywanie w tym poglądzie na Boga dynamicznej wersji Spinozjańskiego panteizmu, dostosowanej do teorii ewolucji. Ale utrzymywanie zarazem, że Bóg jest całym światem jako posiadającym cechę Bóstwa oraz że cecha ta ma wyłonić się w przyszłości, wiąże się z jawną trudnością. Alexander oczywiście jest tego świadomy. Dochodzi więc do wniosku, że „Bóg jako aktualnie istniejący jest zawsze stającą się boskością, lecz nigdy jej nie osiąga. Jest idealnym Bogiem w zalążku”.55 Co do religii, można ją opisać jako „obecne w nas uczucie, że jesteśmy pociągani ku Niemu [ku Bogu] i unoszeni w ruchu świata ku wyższemu poziomowi istnienia”.56

Leave a reply

You may use these HTML tags and attributes: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>